از نفت تا داده؛ اقتصاد سیاسی قدرت دیجیتال و رقابت ژئوپلیتیکی در خلیج فارس پس از جنگ ۴۰ روزه
دکتر لیلا عیسی وند؛ مدیر گروه اقتصاد سیاسی
ظهور جغرافیای جدید قدرت
جنگ ۴۰ روزه ایران، آمریکا و اسرائیل را میتوان از زوایای مختلفی بررسی کرد؛ اما یکی از ابعاد مهم آن آشکار شدن آسیبپذیری زیرساختهای اقتصاد دیجیتال در منطقه خلیج فارس است. این جنگ نشان داد که رقابت ژئوپلیتیکی در جهان معاصر دیگر صرفاً بر سر منابع طبیعی، قلمرو جغرافیایی و مسیرهای انتقال انرژی نیست بلکه زیرساختهای دیجیتال، شبکههای انتقال داده، مراکز پردازش اطلاعات و ظرفیتهای هوش مصنوعی نیز به عناصر تعیینکننده قدرت اقتصادی و امنیت ملی تبدیل شدهاند. در دهههای گذشته اهمیت ژئوپلیتیکی خلیج فارس عمدتاً بر پایه ذخایر عظیم نفت و گاز، موقعیت راهبردی تنگه هرمز و نقش کشورهای منطقه در تأمین انرژی جهان تعریف میشد. بااینحال گسترش اقتصاد دیجیتال و فناوریهای نوین، مؤلفههای جدیدی به این معادله افزوده است. امروزه داده به یکی از منابع اصلی تولید ارزش اقتصادی تبدیل شده و کشورهایی که از زیرساختهای پیشرفته برای ذخیرهسازی، پردازش و انتقال داده برخوردارند میتوانند موقعیت اقتصادی و سیاسی خود را در نظام بینالملل ارتقا دهند. جنگ اخیر را باید نهفقط آزمونی برای امنیت انرژی، بلکه آزمونی برای تابآوری اقتصاد دیجیتال منطقه نیز دانست.
- اقتصاد دیجیتال؛ منبع جدید قدرت ژئوپلیتیکی
اقتصاد دیجیتال در دهه اخیر به یکی از مهمترین عرصههای رقابت میان قدرتهای اقتصادی جهان تبدیل شده است. گسترش هوش مصنوعی، رایانش ابری، تجارت دیجیتال، خدمات مالی الکترونیکی و فناوریهای ارتباطی، ساختار تولید و توزیع ارزش اقتصادی را تغییر داده است. در این ساختار، داده صرفاً محصول جانبی فعالیتهای اقتصادی نیست بلکه به نهادهای راهبردی در فرآیند تولید، تصمیمگیری و مدیریت اقتصادی تبدیل شده است. توانایی پردازش حجم عظیمی از دادهها، توسعه الگوریتمهای هوش مصنوعی و دسترسی به زیرساختهای محاسباتی پیشرفته به کشورها امکان میدهد در زنجیرههای ارزش جهانی جایگاه بالاتری به دست آورند. در همین چارچوب، کشورهای دارای منابع مالی و انرژی در حال سرمایهگذاری گسترده برای تبدیلشدن به مراکز منطقهای اقتصاد دیجیتال هستند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی از مهمترین بازیگران این روند به شمار میروند. این کشورها تلاش میکنند با استفاده از درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز ظرفیتهای جدیدی در حوزه هوش مصنوعی، مراکز داده، رایانش ابری و خدمات دیجیتال ایجاد کنند. در واقع، راهبرد اقتصادی جدید این کشورها را میتوان تلاشی برای تبدیل ثروت هیدروکربنی به قدرت محاسباتی و فناوری دانست. در چنین الگویی انرژی همچنان اهمیت دارد اما نقش آن تغییر میکند؛ انرژی دیگر فقط کالایی برای صادرات نیست بلکه یکی از پایههای تولید خدمات دیجیتال و ظرفیت پردازش اطلاعات محسوب میشود.
۲- جنگ و آسیبپذیری زیرساختهای دیجیتال
یکی از پیامدهای مهم جنگ اخیر تغییر نگاه امنیتی به زیرساختهای دیجیتال است. مراکز داده، کابلهای فیبر نوری و زیرساختهای پردازش اطلاعات دیگر صرفاً داراییهای اقتصادی و تجاری محسوب نمیشوند بلکه در معادلات نظامی و امنیتی نیز اهمیت پیدا کردهاند. کابلهای فیبر نوری زیردریایی نمونه روشنی از این مسئله هستند. این کابلها بخش عمده ارتباطات بینالمللی اینترنت را منتقل میکنند و برای عملکرد نظام بانکی، تجارت الکترونیک، خدمات ابری، ارتباطات دولتی و فعالیت شرکتهای بینالمللی ضروری هستند. در منطقه خلیج فارس بخشی از شبکههای ارتباطی به مسیرهای دریایی وابسته است. بنابراین هرگونه اختلال در این مسیرها میتواند پیامدهایی فراتر از کاهش سرعت اینترنت داشته باشد و خدمات مالی، ارتباطات تجاری و فعالیت مراکز داده را تحت تأثیر قرار دهد. اهمیت این مسئله در آن است که آسیبپذیری اقتصاد دیجیتال صرفاً به حملات سایبری محدود نمیشود. زیرساختهای دیجیتال ماهیتی فیزیکی دارند و به کابل، برق، مراکز پردازش، تجهیزات مخابراتی و مسیرهای ارتباطی وابستهاند. در نتیجه امنیت دیجیتال بدون امنیت زیرساختی و جغرافیایی قابل تحقق نیست. به همین دلیل حفاظت از شبکههای ارتباطی، مراکز داده و زیرساختهای پردازش اطلاعات باید به بخشی از سیاست امنیت ملی کشورها تبدیل شود.
3- رقابت عربستان و امارات؛ از اقتصاد نفتی به اقتصاد دادهمحور
جنگ اخیر در شرایطی رخ داد که کشورهای حاشیه خلیج فارس سرمایهگذاری قابلتوجهی را برای توسعه اقتصاد دیجیتال آغاز کرده بودند. در این میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی تلاش میکنند با استفاده از منابع مالی، انرژی و موقعیت جغرافیایی خود به قطبهای منطقهای فناوری و هوش مصنوعی تبدیل شوند. عربستان سعودی در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰، توسعه هوش مصنوعی، خدمات ابری، زیرساختهای محاسباتی و اقتصاد دادهمحور را در دستور کار قرار داده است. امارات نیز با سرمایهگذاری در شرکتهای فناوری توسعه زیرساختهای ابری و گسترش همکاری با شرکتهای بزرگ بینالمللی در پی تثبیت جایگاه خود بهعنوان یکی از مراکز اصلی اقتصاد دیجیتال در خاورمیانه است. بااینحال جنگ یک تناقض مهم را آشکار کرد: کشورهایی که برای تبدیلشدن به قطبهای دیجیتال سرمایهگذاری میکنند همچنان به زیرساختهای فیزیکی آسیبپذیر وابستهاند. مراکز داده برای فعالیت مستمر به برق پایدار، شبکههای ارتباطی امن، آب و تجهیزات تخصصی نیاز دارند. هرگونه اختلال در این مؤلفهها میتواند بازده سرمایهگذاریهای عظیم دیجیتال را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین رقابت آینده عربستان و امارات فقط بر سر جذب شرکتهای فناوری یا توسعه ظرفیت هوش مصنوعی نخواهد بود بلکه توانایی حفاظت از زیرساختهای دیجیتال و تضمین استمرار خدمات در شرایط بحران نیز به یکی از شاخصهای قدرت اقتصادی تبدیل خواهد شد.
4- پیوند امنیت انرژی و اقتصاد دیجیتال
یکی از مهمترین ابعاد تحول اقتصاد دیجیتال در خلیج فارس وابستگی فزاینده آن به زیرساختهای انرژی است. برخلاف تصور رایج که اقتصاد دیجیتال را فعالیتی عمدتاً نرمافزاری و مستقل از محدودیتهای منابع طبیعی میداند توسعه این اقتصاد به ظرفیتهای گسترده تولید و انتقال انرژی نیاز دارد. مراکز داده بهویژه مراکز پردازش هوش مصنوعی مصرفکنندگان بزرگ برق هستند. علاوه بر تأمین انرژی مورد نیاز سرورها، سیستمهای خنککننده نیز به منابع قابلتوجهی از برق و آب نیاز دارند. در منطقهای مانند خلیج فارس که با گرمای شدید و محدودیت منابع آب مواجه است این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند. در نتیجه توسعه اقتصاد دیجیتال در کشورهای نفتخیز منطقه با یک رابطه دوگانه مواجه است: از یک طرف برخورداری از منابع انرژی میتواند مزیت رقابتی برای توسعه مراکز داده ایجاد کند و از طرف دیگر افزایش تقاضای انرژی و آب برای فعالیت این مراکز ممکن است فشار جدیدی بر زیرساختهای داخلی وارد کند. به این ترتیب امنیت انرژی و امنیت دیجیتال به دو مؤلفه جداییناپذیر از امنیت اقتصادی تبدیل میشوند. کشوری که از منابع عظیم انرژی برخوردار است اما شبکه برق ناپایدار یا زیرساخت ارتباطی آسیبپذیر دارد نمیتواند بهراحتی به یک قطب منطقهای اقتصاد دیجیتال تبدیل شود.
۵- کریدورهای دیجیتال و جغرافیای جدید ارتباطات منطقهای
یکی دیگر از تحولات مهم افزایش اهمیت کریدورهای دیجیتال در کنار کریدورهای سنتی حملونقل و انرژی است. در گذشته، کریدورهای منطقهای عمدتاً با هدف انتقال کالا، انرژی و مواد اولیه طراحی میشدند؛ اما اکنون انتقال داده نیز به یکی از مؤلفههای اصلی رقابت اقتصادی تبدیل شده است. کابلهای فیبر نوری زمینی و زیردریایی، مراکز تبادل داده و شبکههای ارتباطی پرسرعت زیرساختهایی هستند که میتوانند مسیرهای تجاری سنتی را به کریدورهای چندمنظوره اقتصادی تبدیل کنند. در این چارچوب پروژههایی مانند جاده توسعه عراق، علاوه بر اهمیت حملونقلی و تجاری، از ظرفیت تبدیلشدن به مسیرهای انتقال داده و ارتباطات دیجیتال برخوردارند. این پروژه با اتصال بندر فاو به ترکیه و سپس اروپا در صورت تکمیل زیرساختهای ارتباطی میتواند بخشی از شبکه اتصال دیجیتال منطقه را نیز شکل دهد. اهمیت این موضوع در آن است که کریدورهای آینده دیگر صرفاً مسیرهای عبور کالا و انرژی نخواهند بود بلکه ترکیبی از زیرساختهای حملونقل، انرژی، ارتباطات دیجیتال و خدمات اقتصادی را در بر خواهند گرفت.
۶- ایران و ضرورت بازتعریف جایگاه در اقتصاد دیجیتال منطقه
برای ایران تحولات جدید اقتصاد دیجیتال منطقه واجد اهمیت راهبردی است. موقعیت جغرافیایی کشور در اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و آبهای آزاد ظرفیت قابلتوجهی برای مشارکت در شبکههای ارتباطی و کریدورهای دیجیتال فراهم میکند. ایران میتواند در صورت توسعه زیرساختهای ارتباطی سرمایهگذاری در مراکز داده و ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت شرکتهای فناوری به یکی از حلقههای اتصال شبکههای دیجیتال شرق و غرب تبدیل شود. بااینحال تحقق چنین ظرفیتی به عوامل متعددی وابسته است. محدودیتهای ناشی از تحریمهای بینالمللی، دشواری دسترسی به تجهیزات پیشرفته، محدودیت سرمایهگذاری خارجی، چالشهای انتقال فناوری و ضعف برخی زیرساختهای ارتباطی از جمله موانعی هستند که میتوانند جایگاه ایران را در اقتصاد دیجیتال منطقه محدود کنند. همچنین توسعه اقتصاد دیجیتال بدون برخورداری از محیط قابل پیشبینی برای فعالیت شرکتها، دسترسی پایدار به اینترنت بینالمللی و امکان همکاری با شبکههای فناوری جهانی امکانپذیر نیست. از این منظر اقتصاد دیجیتال نباید صرفاً بهعنوان بخشی از سیاستهای فناوری اطلاعات یا توسعه خدمات الکترونیک در نظر گرفته شود؛ بلکه باید آن را یکی از مؤلفههای اصلی سیاستگذاری توسعه، دیپلماسی اقتصادی و امنیت ملی تلقی کرد.
از ژئوپلیتیک نفت به ژئوپلیتیک داده
جنگ ۴۰ روزه را میتوان نقطه عطفی در درک رابطه میان قدرت ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی و اقتصاد دیجیتال در خلیج فارس دانست. این جنگ نشان داد که آسیبپذیری اقتصادی کشورها دیگر صرفاً به اختلال در تولید یا صادرات نفت و گاز محدود نیست بلکه شبکههای ارتباطی، مراکز داده و زیرساختهای پردازش اطلاعات نیز میتوانند در معرض تهدید قرار گیرند. در نظم اقتصادی جدید، داده در کنار انرژی به یکی از منابع راهبردی قدرت تبدیل شده است. بااینحال اقتصاد دیجیتال جایگزین اقتصاد انرژی نخواهد شد، بلکه بهشدت به آن وابسته است. توسعه هوش مصنوعی، مراکز داده و خدمات ابری بدون دسترسی پایدار به انرژی، آب، زیرساختهای ارتباطی و امنیت سرمایهگذاری امکانپذیر نیست. برای ایران این تحولات ضرورت بازنگری در سیاستهای توسعهای و دیپلماسی اقتصادی را دوچندان میکند. برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب، منابع انرژی و ظرفیت انسانی بهتنهایی برای ایفای نقش در اقتصاد دیجیتال منطقه کافی نیست. آنچه اهمیت دارد توانایی تبدیل این ظرفیتها به زیرساختهای پایدار، فناوری رقابتپذیر و شبکههای ارتباطی فرامرزی است. در نهایت اگر در قرن بیستم قدرت ژئوپلیتیکی خلیج فارس تا حد زیادی با کنترل منابع نفت و مسیرهای انتقال انرژی تعریف میشد در قرن بیستویکم این قدرت بهتدریج با توانایی کشورها در تولید، پردازش، انتقال و حفاظت از داده نیز سنجیده خواهد شد. آینده رقابت در خلیج فارس نه صرفاً متعلق به کشورهایی است که نفت بیشتری دارند بلکه متعلق به کشورهایی خواهد بود که بتوانند انرژی را به فناوری، داده را به ارزش اقتصادی و موقعیت جغرافیایی را به قدرت شبکهای تبدیل کنند.
نویسنده
لیلا عیسی وند
لیلا عیسی وند، دکتری علوم سیاسی با گرایش سیاستگذاری عمومی و مدیر گروه اقتصاد دیجیتال در پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه است.