جنگ ۴۰ روزه؛ اقتصاد سیاسی انرژی و بازآرایی ژئوپلیتیک کریدورهای منطقه‌ای

دکتر لیلا عیسی وند؛ مدیر گروه اقتصاد سیاسی

جنگ ۴۰ روزه ایران، آمریکا و اسرائیل را باید فراتر از یک تقابل نظامی و در چارچوب تحولات اقتصاد سیاسی و ژئوپلیتیک منطقه تحلیل کرد. یکی از مهم‌ترین ابعاد این جنگ تأثیر آن بر ساختار امنیت انرژی، شبکه‌های انتقال نفت و گاز و مسیرهای ارتباطی و تجاری در خاورمیانه بود. این جنگ نشان داد که در نظم اقتصادی معاصر، کنترل و امنیت مسیرهای انتقال انرژی و تجارت، به اندازه برخورداری از منابع طبیعی اهمیت دارد و می‌تواند بر موازنه قدرت میان کشورها تأثیر بگذارد. برای ایران این مسئله از اهمیت مضاعفی برخوردار است؛ زیرا کشور در موقعیتی قرار دارد که خلیج فارس، دریای عمان، آسیای مرکزی، قفقاز و غرب آسیا را به یکدیگر متصل می‌کند. از این منظر جنگ نه‌تنها آسیب‌پذیری‌های اقتصاد انرژی ایران را آشکار کرد بلکه اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی کشور در معادلات منطقه‌ای را نیز برجسته ساخت.

تنگه هرمز؛ تبدیل جغرافیا به قدرت اقتصادی و سیاسی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ اختلال گسترده در تردد دریایی از تنگه هرمز بود. این تنگه که پیش از جنگ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی را منتقل می‌کرد یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود. همچنین بخش قابل‌توجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور می‌کند. در جریان جنگ محدودیت شدید عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری، بازار جهانی انرژی را با شوک عرضه مواجه کرد. افزایش قیمت نفت، رشد هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه دریایی و نگرانی از استمرار اختلال در زنجیره تأمین انرژی از جمله پیامدهای این وضعیت بود. آژانس بین‌المللی انرژی این بحران را یکی از بزرگ‌ترین اختلالات عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت توصیف کرد. از منظر اقتصاد سیاسی اهمیت تنگه هرمز در این جنگ فراتر از یک مسیر انتقال انرژی بود. این آبراه به یکی از متغیرهای تأثیرگذار بر محاسبات اقتصادی و سیاسی قدرت‌های بزرگ تبدیل شد. وابستگی کشورهای آسیایی به نفت و گاز عبوری از این مسیر نشان داد که امنیت انرژی در خلیج فارس موضوعی جهانی است و تحولات نظامی در این منطقه می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی آن ایجاد کند. در واقع جنگ نشان داد که موقعیت جغرافیایی ایران می‌تواند در معادلات قدرت بین‌المللی نقش‌آفرین باشد؛ اما این ظرفیت زمانی به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود که با توسعه زیرساخت‌ها، دیپلماسی اقتصادی و سیاستگذاری بلندمدت همراه شود.

زیرساخت‌های انرژی؛ هدف قرار گرفتن شریان‌های اقتصاد منطقه

یکی دیگر از ابعاد مهم جنگ آسیب دیدن بخشی از زیرساخت‌های انرژی در ایران و منطقه بود. تأسیسات مرتبط با میدان گازی پارس جنوبی، مرکز فرآوری گاز عسلویه، برخی زیرساخت‌های پتروشیمی و تأسیسات نفتی جزیره خارک در جریان حملات و تحولات نظامی مورد توجه قرار گرفتند. اهمیت این حملات صرفاً در خسارات فیزیکی خلاصه نمی‌شود. زیرساخت‌های انرژی بخشی از ظرفیت تولید، صادرات و درآمدزایی کشور هستند و آسیب دیدن آنها می‌تواند آثار بلندمدتی بر سرمایه‌گذاری، اشتغال، درآمدهای ارزی و امنیت عرضه انرژی داشته باشد. از سوی دیگر حملات متقابل به زیرساخت‌های انرژی کشورهای منطقه نشان داد که وابستگی متقابل اقتصادی در خلیج فارس در شرایط منازعه می‌تواند به یکی از نقاط آسیب‌پذیری تبدیل شود. به همین دلیل امنیت انرژی دیگر صرفاً به حفاظت از منابع نفت و گاز محدود نیست بلکه امنیت پالایشگاه‌ها، خطوط انتقال، پایانه‌های صادراتی، بنادر و شبکه‌های برق را نیز شامل می‌شود. در چنین شرایطی مسئله اصلی برای ایران بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های راهبردی است. این موضوع باید در چارچوب یک سیاست جامع امنیت اقتصادی دنبال شود.

کریدورهای انرژی و تلاش برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز

یکی از پیامدهای راهبردی جنگ افزایش انگیزه کشورهای منطقه برای توسعه مسیرهای جایگزین انتقال انرژی بود. وابستگی بخش مهمی از صادرات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس به تنگه هرمز آسیب‌پذیری ساختاری این اقتصادها را در برابر بحران‌های امنیتی آشکار کرد. عربستان سعودی با استفاده از خط لوله شرق به غرب امکان انتقال نفت به بندر ینبع در دریای سرخ را دارد. امارات نیز از طریق خط لوله حبشان ـ فجیره می‌تواند بخشی از نفت خود را به دریای عمان منتقل کند. این مسیرها در زمان بحران اهمیت بیشتری پیدا کردند و نشان دادند که تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی به یکی از اولویت‌های امنیت اقتصادی کشورهای منطقه تبدیل شده است. ایران نیز از ظرفیت توسعه مسیرهای جایگزین برخوردار است. خط لوله گوره ـ جاسک و پایانه نفتی جاسک با هدف انتقال نفت از مناطق جنوبی کشور به دریای عمان طراحی شده‌اند تا وابستگی صادرات نفت ایران به پایانه‌های مستقر در خلیج فارس کاهش یابد. با این حال بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۲۶، این مجموعه هنوز به یک مسیر عملیاتی و قابل اتکای صادراتی در مقیاس مورد انتظار تبدیل نشده است. بنابراین تکمیل و عملیاتی کردن این زیرساخت باید یکی از اولویت‌های سیاستگذاری انرژی ایران باشد.

کریدور شمال ـ جنوب و اهمیت ژئواکونومیک ایران

در کنار مسیرهای انتقال انرژی کریدورهای تجاری و ترانزیتی نیز در تحولات پس از جنگ اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ایران برای تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی است. این کریدور با اتصال هند، ایران، کشورهای حاشیه دریای خزر و روسیه امکان ایجاد یک مسیر تجاری میان جنوب آسیا و شمال اوراسیا را فراهم می‌کند. در شرایطی که جنگ موجب افزایش ریسک حمل‌ونقل دریایی در خلیج فارس شده است توسعه مسیرهای زمینی و ریلی می‌تواند به تنوع‌بخشی شبکه تجارت منطقه کمک کند. البته کریدور شمال ـ جنوب مستقیماً جایگزین مسیر انتقال نفت از تنگه هرمز نیست بلکه ظرفیت مکملی برای افزایش تاب‌آوری تجاری و اقتصادی ایران محسوب می‌شود. بندر چابهار نیز در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. دسترسی مستقیم این بندر به دریای عمان و اقیانوس هند امکان ارتباط تجاری ایران با هند و کشورهای آسیای مرکزی را فراهم می‌کند. توسعه چابهار و اتصال آن به شبکه ریلی و جاده‌ای کشور می‌تواند جایگاه ایران را در تجارت منطقه‌ای تقویت کند. در کنار این مسیرها کریدورهای قفقاز و ارتباطات ایران با ترکیه و عراق نیز اهمیت دارند. رقابت بر سر این مسیرها صرفاً اقتصادی نیست؛ زیرا هر کشور تلاش می‌کند با توسعه شبکه‌های ارتباطی و ترانزیتی جایگاه خود را در موازنه قدرت منطقه‌ای تقویت کند.

جنگ و بازتعریف نظم ژئواکونومیک خلیج فارس

یکی از تحولات مهمی که جنگ ۴۰ روزه برجسته کرد احتمال تغییر در الگوی همکاری و رقابت اقتصادی کشورهای منطقه بود. کشورهای حاشیه خلیج فارس بیش از گذشته به دنبال تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی، افزایش امنیت زیرساخت‌ها و کاهش وابستگی به گلوگاه‌های دریایی هستند. از سوی دیگر اختلال در تنگه هرمز موجب شد اهمیت مسیرهای جایگزین در دریای سرخ، دریای عمان و مدیترانه افزایش یابد. در این شرایط کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات، عراق و حتی سوریه به دنبال بررسی ظرفیت‌های جدید انتقال انرژی و توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل هستند. این تحولات برای ایران دو پیامد متفاوت دارد. از یک طرف موقعیت راهبردی ایران در معادلات انرژی و تجارت منطقه‌ای برجسته‌تر شده است؛ از طرف دیگر تلاش سایر کشورها برای ایجاد مسیرهای جایگزین می‌تواند در بلندمدت بخشی از مزیت ترانزیتی ایران را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین ایران با یک مسئله مهم سیاستگذاری مواجه است: چگونه می‌تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تبدیل شدن به یکی از محورهای اصلی اتصال اقتصادی منطقه استفاده کند، بدون آنکه مزیت‌های جغرافیایی آن صرفاً در سطح اهرم‌های سیاسی و امنیتی باقی بمانند؟

ضرورت عبور از ژئوپلیتیک به ژئواکونومی

جنگ ۴۰ روزه ایران، آمریکا و اسرائیل نشان داد که امنیت انرژی و کریدورهای بین‌المللی به بخش جدایی‌ناپذیر رقابت‌های ژئوپلیتیکی معاصر تبدیل شده‌اند. این جنگ از یک سو آسیب‌پذیری اقتصادهای وابسته به مسیرهای محدود انتقال انرژی را آشکار کرد و از سوی دیگر اهمیت تنوع‌بخشی به زیرساخت‌های صادراتی و شبکه‌های تجاری را افزایش داد. برای ایران مسئله اصلی پس از این جنگ صرفاً بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده نیست بلکه بازنگری در راهبرد توسعه اقتصادی و انرژی کشور است. تکمیل کریدور شمال ـ جنوب، توسعه بندر چابهار، عملیاتی کردن ظرفیت صادراتی جاسک، تقویت ارتباطات ریلی و تجاری با کشورهای همسایه و تنوع‌بخشی به بازارهای انرژی باید در چارچوب یک سیاست منسجم دنبال شوند. در نهایت موقعیت جغرافیایی ایران یک ظرفیت بالقوه برای قدرت‌آفرینی اقتصادی و سیاسی است؛ اما تبدیل این ظرفیت به قدرت ژئواکونومیک مستلزم سیاستگذاری توسعه‌محور، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و ایجاد شبکه‌ای از همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای است. تجربه جنگ نشان داد که در نظم اقتصادی آینده، قدرت کشورها تنها با میزان برخورداری از منابع طبیعی سنجیده نمی‌شود بلکه توانایی آنها در مدیریت مسیرهای انتقال، ایجاد شبکه‌های اتصال و حفظ استمرار فعالیت اقتصادی در شرایط بحران نیز تعیین‌کننده خواهد بود.