پیامدهای منطقه ای سوریه در پرتو تحولات مسائل کردها و کشور عراق

دکتر سید حسین موسوی؛ رئیس مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه

تحولات شمال شرق سوریه طی سه هفته درگیری از 6 تا 21 ژانویه 2026 میان نیروهای سوریه دمکراتیک ( قسد) با نیروهای دولت سوریه به تضعیف قسد انجامید و دولت سوره توانست " قسد" را از استان حلب بیرون براند و سپس با تحریک عشایر عرب دو  منطقه " الرقه" و  "دیرالزور" را تصرف کند. بدین ترتیب مرزهای سوریه با کشور عراق نیز بدست نیروهای دولتی سوریه افتاد.

همزمان با عقب نشینی های قسد، احمد الشرع رئیس دولت سوریه به صورت هوشمندانه ای فرمانی صادر کرد که در آن بر حفظ حقوق شهروندی کردهای سوریه تاکید داشت و فرهنگ و زبان کردی و نیز مراسم نوروز را به رسمیت شناخت .

نیروهای " قسد" پس از عقب نشینی بدون هماهنگی با آمریکا و ائتلاف بین المللی، زندان " الشدادی" در منطقه " حسکه" را رها کردند و در نتیجه صدها زندانی داعش آزاد شد. البته برخی از این فراریان پس از استقرار دولت سوریه در منطقه و بدست گیری کنترل زندان مجدا دستگیر شدند.

در 17 ژانویه تام باراک فرستاده ویژه آمریکا در اربیل با میزبانی مسعود بارزانی با رهبر " قسد" مظلوم عبدی دیدار کرد. در این دیدار به گفته برخی منابع الجزیره باراک ، با انتقاد از مظلوم عبدی او را متهم به همکاری با ایران و مسئول تحریک اسرائیل برای کشاندن این رژیم به مساله کردها و نیز افزایش تنش اسرائیل علیه ترکیه کرد. او به عبدی گفته است" تو مرا فریب دادی و با فرارهای مکرر از اجرای توافق 10 مارس رئیس جمهور سوریه را هم فریب دادی." باراک در این دیدار اعلام کرد که " قسد" از نظر آمریکا  دیگر تمام شده است و دیگر دلیلی برای ادامه فعالیت ندارد و سپس دستور العمل های گسترده ای را برای پایان دادن به خشونت ها در سوریه به وی ابلاغ می کند.

روز بعد در 18 ژانویه احمد الشرع در یک تماس تلفنی با مسعود بارزانی به او نسبت به مواضع جدید دولت سوریه در رابطه با کردها اطمینان می دهد و در عصر همان روز تام باراک در دیدار با الشرع الحاقیه ای را به توافق 10 مارس اضافه می کند که در آن کلا موضوع خود مختاری مورد درخواست قسد در استان های الرقه و دیرالزور منتفی شده و بر بازگشت دوایر دولتی به استان حسکه تاکید می شود. الحاقیه توسط احمد الشرع امضاء شده و ظاهرا مظلوم عبدی که از سفر به دمشق برای شرکت در این جلسه بهانه آورده است ، از راه دور و با امضای مجازی آن الحاقیه را تایید می کند. در این الحاقیه همچنین ذکر شده بود که همه پایگاههای نظامی قسد در کوبانی ( عین العرب) باید تخلیه شده و همزمان جنگجویان قسد در این استان نیز باید در نهادهای نظامی سوریه به صورت انفرادی و نه به صورت واحدهای نظامی، ادغام شوند.

مظلوم عبدی در 19 ژانویه روز بعد از این توافق بر سر الحاقیه به دمشق می رود و بیش از 5 ساعت با احمد الشرع گفتگو می کند. در این دیدار الشرع از عبدی خواستار اجرای فوری الحاقیه 18 ژانویه می شود و به او پیشنهاد می کند که یا معاون وزیر دفاع سوریه شود و یا استانداری حسکه را بپذیرد . عبدی در این دیدار ظاهرا پیشنهاد را نمی پذیرد و همچنان برخود مختاری استان حسکه اصرار می کند.

در این دیدار که تام باراک نیز حضور داشت، پس از اصرار عبدی بر مواضع خود باراک با عصبانیت جلسه را ترک کرده و موضوع را به اطلاع ترامپ می رساند. به گزارش منابع الجزیره ترامپ در یک تماس تلفنی با احمد الشرع ضمن تاکید بر وحدت سرزمینی و حاکمیت دولت سوریه بر همه مناطق کشور بر حفظ امنیت زندان هایی که داعش در آن ها زندانی است تاکید می کند.

تام باراک نماینده دولت آمریکا در 20 ژانویه 2026 پایان ماموریت قسد را در مبارزه با داعش از سوی دولت آمریکا اعلام می کند و بدین ترتیب به مشروعیت سیاسی و پوشش بین المللی قسد در بکارگیری سلاح در مقابل دولت سوریه پایان می دهد  و سپس به دولت سوریه برای مبارزه با تروریسم بین المللی مشروعیت می دهد.

شایان ذکر است که در 19 ژانویه عشایر عرب که از موضع آمریکا مطلع می شوند در دو استان دیرالزور و الرقه با انشعاب از "قسد" و بیرون راندن نیروهای کرد با خارج کردن دهها هزار مسلح عرب تبار ، امکان پیشروی و سلطه نیروهای دولتی را در این دو استان فراهم می آورند.

بدین ترتیب " قسد" به حجم کردی خود که متشکل از گروههایی نظیر حزب کارگران کردستان سوریه ، واحدهای حمایت مردمی و نیز اتحاد دمکراتیک کردستان سوریه است ، باز می گردد.

از سوی دیگر دولت سوریه با تسلط بر چاههای نفتی "الهول" ، العمر، کونیکو و التنک به دستاورد بزرگی در حوزه نفت و انرژی رسید و چاههای نفتی را که حدود یازده سال در اختیار قسد بوده و از طریق آن و با درآمدهای نفتی بیش از یک چهارم سرزمین سوریه را اداره می کرده است دوباره به دست می آورد.

نفت سوریه که یا در داخل سوریه و یا توسط حزب دمکرات کردستان عراق فروخته می شد و سهمی از آن به آمریکائیها هم می رسید ، اکنون دیگر در اختیار " قسد" قرار ندارد . همچنین بخش بزرگی از مرزهای سوریه و عراق نیز اینک به دست نیروهای دولتی افتاده و خطوط ارتباطی قسد با کردهای عراق که از طریق دشت سنجار و با حمایت کارگران کردستان ترکیه صورت می گرفت ، تقریبا از دست قسد خارج شده است .

با کاهش حمایت آمریکا از قسد، اکنون این جریان بر سردوراهی بزرگی قرار گرفته که بایستی بر اساس توافق 10 مارس و الحاقیه 20 ژانویه کاملا و به صورت انفرادی در ارتش سوریه ادغام شود و یا آنکه دور جدیدی از درگیریها را که با ریسک بسیار بالایی روبروست آغاز کند، که البته با توجه به عدم حمایت آمریکا و تضعیف منابع مالی و انسانی آن، احتمال شکست و عقب نشینی های آن بیشتر و  بالاتر خواهد بود.

اگر الگوی ادغام و توافق با دولت سوریه به نتیجه برسد، این امکان وجود دارد که همین الگو در دیگر مناطق سوریه نظیر سویدا، مناطق درزی نشین و علوی نشین نیز اجرایی شود.

تردیدی نیست که موضع آمریکا در عدم حمایت از قسد باعث تضعیف روحیه جنگجویان قسد و عقب نشینی های پی در پی آنان شد . آنان که در مبارزات قبلی خود علیه داعش با حمایت وسیع آمریکا روبرو بودند اینک حمایت بین المللی خود را تا حدود زیادی از دست داده اند، البته دولت فرانسه تلاش هایی برای حفظ آنان داشته است که تا کنون به نتیجه ای نرسیده است . از جمله پیامدهای مهم تضعیف " قسد" افزایش نفوذ هر چه بیشتر ترکیه در سوریه و نیز حل مشکلات ترکیه در مرزهای کردنشین است . به نظر می رسد بخش بزرگی  از پیشروی دولت سوریه مرهون دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی ترکیه و نیز هماهنگی رئیس جمهور این کشور با ترامپ است .

ناگفته پیداست تحکیم پایه های دولت در سوریه با پیشینه اسلام گرایی سنی با حمایت آمریکا ، کشورهای عربی  ، اروپا و ترکیه، دولت شیعی عراق را نگران می کند. عراق در حال حاضر به شیوه ای فدرال اداره می شود و دولت عراق با گرایش شیعی و حمایت جمهوری اسلامی می تواند ایستگاه بعدی زیاده خواهی های آمریکا ، ترکیه و دولت سوریه باشد.

انتقال چند هزار زندانی داعشی به عراق توسط آمریکا توجیهی جز انتقال ناامنی به عراق نمی تواند داشته باشد. اگر چه هیات آزادی شام که احمدالشرع رهبر آن است از یک گفتمان سلفی جهادی تدریجا به سوی یک گفتمان جهادی محلی گام بر می دارد و تلاش دارد با انعطاف پذیری به یک گفتمان ملی سوری تبدیل شود. اما این امکان منتفی نیست که این تغییرات احتمالا ناشی از فشار خارجی باشد. زیرا در صورت تندروی ممکن است این جریان به سرنوشت القاعده و یا داعش مبتلا شود. اندیشه جهادی و به ویژه ضدیت علیه شیعیان عراق هنوز در بدنه این جریان وجود دارد و بیم آن می رود ، ابوبکر بغدادی دیگری در این میان متولد شود.

شایان ذکر است ، "ائتلاف چارچوب هماهنگی" در عراق با کاندیدا کردن آقای نوری المالکی نگران اینگونه چالش هاست. زیرا نخست وزیر عراق باید در مقابله با چنین تهدیداتی از قدرت و پشتیبانی خوبی در میان سازمان های شیعی نظیر حشد الشعبی برخوردار باشد، تا بتواند درصورت وجود چنین تهدیداتی انسجام را در عراق حفظ کند.

به نظر می رسد جمهوری اسلامی ایران نیز نگران سرایت این جریان سلفی به مناطق سنی نشین عراق و ایجاد ناامنی در عراق باشد، زیرا نیروهای مقاومت شیعی در عراق همچنان در معرض تهدید هستند. سفر اخیر تام باراک فرستاده ویژه آمریکا در 22 فوریه جاری به عراق که ناظران آن را مرتبط با نامزدی نوری المالکی برای نخست وزیری عراق می دانند در همین راستا ارزیابی می شود. به گزارش تلویزیون العربی ، گویا این سفر بخشی از میانجیگری محمد شیاع السودانی نخست وزیر فعلی دولت پیشبرد امور در عراق است که برای نزدیک کردن دیدگاهها  انجام می شود. البته تلاش آمریکا بر آن است که عراقی ها را متقاعد کنند که آقای نوری المالکی گزینه مطلوبی برای آمریکائیها نیست و در صورت نخست وزیر شدن وی عراق باید خود را برای بسیاری پیامدها و تحریم ها آماده کند.

باراک تلاش دارد رهبران چارچوب هماهنگی را برای گزینه دیگری متقاعد کند و در این میان احتمالا از هیچ تهدید و ترغیبی فرو گذار نخواهد کرد. به نظر می رسد انسداد سیاسی بر سر انتخاب رئیس جمهور عراق میان دو حزب عمده کردستان عراق  اتحادیه میهنی کردستان عراق و حزب دمکرات کردستان عراق نیز بی مناسبت با فشارها نباشد ، اگرچه سودانی در آن سطح نیز تلاش دارد دیدگاه کردها برای اجماع برسر شخص واحد را به هم نزدیک کند، اما گمان می رود آن نیز به نوع رفتار آمریکائیها وابسته باشد. در مجموع با توجه به حضور پررنگ نظامی آمریکا در منطقه، شرایط برای عراق نیز موقعیت های دشواری را ایجاد کرده است. آیا عراق می تواند فشارهای آمریکا را برای گزینه های ریاست جمهوری و نخست وزیری کم رنگ  کند، آینده نزدیک نشان خواهد داد